فعاليتهاى گوناگون توليدى در بهبود وضع اقتصادى و تجارى بعضى نقاط ايران تأثير فراوان داشته و دارد . چنان كه مىدانيم ، مناطق شمالى و شرقى و غربى ايران از لحاظ آب‌وهوا و استعداد زمين براى فعاليتهاى كشاورزى ، بسيار مناسب است و با اندكى كار و كوشش و استفادهء صحيح از منابع طبيعى ، مىتوان محصول و بهرهء كافى بدست آورد . « لرد كرزن ، در مكتوبات متواليهء خود ، بروزنامهء تيمس ، مىگويد كه فقر يك ملتى مانند ملت ايران بهيچوجه ، دليل بر فقر و ضعف خاك آن مملكت نمىشود . دره‌هاى حوالى رود كارون مانند اراضى اطراف فرات و دجله از جملهء غنىترين خاكهاى رسوبى دنيا محسوب مىشود . و وقتى كه از استرآباد صحبت مىدارد ، مىگويد حاصلخيزى خاك ، فوق تصور است و از يك من گندم 60 تا 120 من حاصل برداشته مىشود . استال « 1 » كه در ايران مسافرت نموده ، مىگويد كه اگر وسيلهء آبيارى صحراهاى ايران فراهم شود ، در كوير نمك هم گندم خواهد روييد . مخصوصا آب‌وهواى مملكت براى زراعت بسيار مناسب و مساعد است . چنان كه سرجان ملكم كه در سال 1231 هجرى در ايران مسافرت نموده ، در كتاب معروف خود ( تاريخ ايران ) مىنويسد كه ازهار و رياحينى كه در بستانهاى اروپا به زحمت عمل مىآيد در صحراهاى ايران بطور فراوانى مىرويد . » « 2 » خليج فارس و درياى عمان نه تنها ايران را با بنادر مهم تجارى شرق و غرب مربوط مىسازد بلكه اين درياى آزاد از لحاظ شكار مرواريد و انواع ماهى ارزش اقتصادى بسيار دارد . بحر خزر نيز غير از ماهى و خاويار ، ايران را با مهمترين بنادر و مراكز تجارى و اقتصادى شوروى مربوط مىنمايد . گسترش تدريجى خطوط آهن و راههاى شوسه و قيراندود ، روزبروز ، به گسترش تجارت داخلى و خارجى و نفوذ تمدن و فرهنگ جديد در دهات ايران كمك مىكند . آمار و مداركى در دست نيست تا بتوان اعلام كرد كه در ايران بعد از اسلام ، در چه سالهايى صادرات بر واردات فزونى داشته يا بالعكس . آنچه مسلم است از اواخر حكومت صفويه ، وضع اقتصادى ايران بسرعت رو به انحطاط نهاد و بيدادگريهاى نادر بيش از پيش ، كشاورزى و صنعت را در ايران فلج كرد . حكومت آزادمنشانهء كريم خان به مردم مجال تنفس داد ولى دوران فرمانروايى او سخت كوتاه بود و با مرگ او و آغاز جنگهاى فئودالى و استقرار حكومت قاجاريه ، ملت ايران با زمامدارانى مواجه گرديد كه جز تأمين منافع و راحت و آسايش خويش به چيز ديگرى نمىانديشيدند و مطلقا به منافع و مصالح ملى و اجتماعى عنايت نداشتند ، به احتمال قريب به يقين ، از اواخر حكومت صفويه ببعد ، همواره واردات ايران بر صادرات فزونى داشته . « در سال 1321 حقوق و عوارض راهدارى كه در نقاط مختلف مملكت از محصولات گوناگون گرفته مىشد ، يكباره حذف گرديد و با اين اقدام در راه سير كالا در داخل و خارج مملكت مانعى باقى نماند . در دورهء قاجاريه روابط اقتصادى ما بيشتر با روسيه و انگليس بود . آقاى جمالزاده مىنويسد : اگر تجارت ايران را به هشت قسمت نماييم ، قريب به هفت قسمتش با دو دولت

--> ( 1 ) . Stahl ( 2 ) . گنج شايگان . پيشين ، ص 6 .